Yoksa Sadece Enerjisini Nereye Aktaracağını mı Bilemiyor?

Günün ilk ışıklarıyla başlayan bir koşturmaca, evde koltuktan koltuğa atlayan minik ayaklar, sürekli yarıda kesilen sohbetler ve o meşhur cümle: "Bizimki bir dakika bile yerinde durmuyor, acaba bu çocukta bir şey mi var?"

Bugünlerde ne zaman biraz enerjik, biraz "yaramaz" ya da laf dinlemekte zorlanan bir çocuk görsek, aklımıza hemen o popüler üç harf geliyor: DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu).

Peki ama gerçekten her kıpır kıpır çocuk DEHB’e sahip  midir? Büyüyen bir çocuğun doğasında olan o hevesli ve afacan haller ile tıbbi bir durum olan DEHB arasındaki çizgi nerede çekilir? Gelin, birlikte bakalım.

Çocukluk Dediğin Biraz da Hareket Demektir!

Çocukların dünyayı keşfetme yolu koşmak, dokunmak, tırmanmak ve bazen de sınırları biraz zorlamaktır. Yani bir çocuğun yüksek enerjili olması, çocukluğun şanındandır.

Enerjik Çocuk: Parkta saatlerce koşar, yerinde duramaz ama sevdiği bir çizgi filmi izlerken, Lego yaparken ya da merak ettiği bir hikayeyi dinlerken gayet güzel sakinleşebilir.

Sınırları Zorlayan Çocuk: Bazen "yaramazlık" dediğimiz şey, sadece çocuğun sıkılmış olmasından, yetersiz uykudan, çok fazla ekrana bakmaktan ya da o an dikkat çekmek istemesinden kaynaklanır.Yani her hareketlilik bir "sorun" değil, sadece çocuk olmanın getirdiği o doğal canlılıktır.

Peki DEHB Olan Çocukta Durum Nasıl Olur?

DEHB, sadece "çocuk çok hareketli" ya da "söz dinlemiyor" demek değildir. Beynin odaklanma, kendini frenleme ve duyguları yönetme kısmının biraz ortalamadan farklı çalışması durumudur.

Eğer şu detaylar göze çarpıyorsa, orada sadece bir "çocukluk enerjisi"nden fazlası olabilir:

1. Her Yerde Aynı Durum Var mı?

DEHB’li bir çocuk sadece evde "aşırı hareketli" olup okulda melek gibi durmaz. Zorlanma hali her ortamda kendini gösterir: Evde, okulda, misafirlikte, parkta...

2. Geçici Bir Durum mu, Yoksa Hep Var mıydı?

Kardeşi doğduğu için, okulu değiştiği için ya da evde stresli bir ortam olduğu için aniden hareketlenen bir çocukta ilk akla gelen şey DEHB olmaz. DEHB belirtileri en az 6 aydır kesintisiz sürer ve çocuğun yaşıtlarına göre belirgin şekilde farklıdır.

3. Hayatını Zorlaştırıyor mu?

En önemli fark burasıdır. DEHB, çocuğun günlük yaşamını gerçekten sekteye uğratır:

Arkadaş edinmekte veya oyunu kuralına göre sürdürmekte sürekli sorun yaşar.

Aslında çok zeki olmasına rağmen okulda potansiyelini bir türlü gösteremez.

"Dur" dendiğinde bile kendini frenleyemez, tehlikeyi hesaplayamayıp sürekli kendini riske atar.

Hızlı Bir Karşılaştırma: Hangisi Hangisi?

İlgisini Çeken Bir Şey Olduğunda:Enerjik çocuk uzun süre başına oturabilir. DEHB'e sahip çocuk ise çok sevdiği bir şey bile olsa bir süre sonra dikkatini kaybedip başka bir şeye kayabilir.

Kurallar ve Sıra Bekleme: Enerjik çocuk sabırsızlansa da sırasını beklemeyi öğrenir. DEHB'e sahip çocuk ise tepkilerini ve hareketlerini durdurmakta (dürtüsellik) çok ciddi anlamda zorlanır.

Duygu Patlamaları: Enerjik bir çocuk çabuk sakinleştirilebilirken, DEHB'e sahip çocuk en ufak bir engellenmede çok yoğun öfke veya hayal kırıklığı yaşayabilir.

Ne Yapmalı?

Çocuğunuzun bitmek bilmeyen enerjisi sizi yoruyor olabilir, bu çok insani! Ancak hemen bir etiket yapıştırmadan önce şunları denemekte fayda var:

Enerjisini Akıtsın: Ona bol bol açık alan, spor ve hareket imkanı tanıyın.

Net ve Kısa Cümleler Kurun: "Odanı topla" demek yerine "Önce oyuncak arabalarını kutuya koy" gibi adım adım talimatlar verin.

Gözlemleyin: Bu hareketlilik uykusuz kaldığında mı artıyor, yoksa günün her saati aynı mı?

Küçük bir not: Her hareketli çocuk DEHB olmadığı gibi, DEHB olan her çocuk da fırıl fırıl dönmek zorunda değildir. Sadece hayallere dalıp giden, sessizce dikkatini toplayamayan tipler de vardır.

Eğer çocuğunuzun bu halleri hem onu hem de sizi günlük yaşamda çok zorlamaya başladıysa, bir Çocuk ve Ergen Psikiyatristi veya Çocuk Ergen Psikoloğu ile görüşmek en sağlıklı yoldur.

Kaynakça

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) (5th ed.). American Psychiatric Publishing.

Barkley, R. A. (2015). Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment (4th ed.). The Guilford Press.

Türkiye Çocuk ve Genç Psikiyatrisi Derneği. (2020). Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Bilgilendirme Rehberi.

World Health Organization. (2019). International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems (11th ed.). World Health Organization.